Kiedy za dziecka spoglądałem na fortepian koncertowy, stojący na estradzie, czekający w przerwie na swoją „kolej” z boku tuż za ostatnim pulpitem pierwszych skrzypiec, by dosiadł go pianista grający w drugiej części wieczoru koncert fortepianowy, myślałem sobie:

Jak to możliwe, że jest w stanie się przebić przez całą,
znacznie większą rozmiarami od niego orkiestrę…

Dzisiaj, już jako dorosły człowiek, pracując w zawodzie stroiciela znam odpowiedź na to pytanie.
A przynajmniej tak mi się wydaje…

Instrumenty koncertowe, których długość sięga nawet 3 metrów zaprojektowane są z myślą o wypełnieniu swoim brzmieniem całą akustyczną przestrzeń dużej, a niekiedy nawet ogromnej sali koncertowej mieszczącej po 2,5 tysiące ludzi. Dla przykładu: Filharmonia Narodowa w swojej głównej sali pomieści około tysiąc ludzi, zaś londyńskie Royal Albert Hall ponad 5 tysięcy. Zaryzykuję stwierdzenia, że stały bywalec filharmonii w zasadzie przyjmuje to jako aksjomat. Tylko tak naprawdę co? A to, że wielka pół-tonowa czarna szafa na kółkach po prostu jest, bo być musi, no i zwyczajnie w świecie działa. Nic nadzwyczajnego, co mogło by wzbudzać fascynacje. Może jednak niesłusznie? Wartość blisko milion złotych, użycie najwyższej jakości drewna, w tym słynnego świerku alaskańskiego na membranę rezonansu, blisko 2,5 roku aby wyprodukować jeden egzemplarz. To tylko kilka suchych faktów określających fortepian koncertowy. Niezbędny partner koncertującego pianisty, maszyna do produkcji dźwięku; wiele podobnych zdań lub epitetów określających ten instrument definiują jego naturę jako król estrady.

Tak właściwie to co się stanie jeżeli postawimy koncertowy instrument w małej sali bądź niewielkiej auli? Fortepian o dziwo nie przestanie nagle grać lub działać. Nie obrazi się również, o zgrozo, wychodząc naburmuszony trzaskając za sobą drzwiami za tak wierutną zniewagę w postaci umieszczenia go w miejscu absolutnie „zwyczajnym”…

…nota bene zbyt małym na jego ambicje, jeśli już tak bardzo chcę personifikować fortepian.

A więc jedynym prawowitym miejscem dla jegomościa jest estrada sali koncertowej, czyż nie? Nie.

Niepowtarzalność cuda czyni?

Każdy egzemplarz nawet w obrębie swojej marki i tego samego modelu się od siebie różni, o czym świadczą nie tylko wywiady wybitnych pianistów przy okazji zakupów i selekcji instrumentu dla instytucji. Praca ręczna w dziedzinie produkcji fortepianów ma swoje niezwykle ważne ugruntowanie, ale nie tylko ona przyczynia się do różnorodności i niepowtarzalności każdej sztuki z osobna. Przede wszystkim to fakt użycia materiału, który jest sam w sobie jest niepowtarzalny i naturalny – mowa tutaj o drewnie. Użycie go czyni każdy fortepian indywidualnym tworem. Mając na uwadze powyższe, proszę sobie teraz wyobrazić co dopiero się zaczyna dziać kiedy zaczynamy obcować z instrumentami z różnych marek, różnych półek cenowych oraz różnych rozmiarów?

Jeśli wnioski same się nie pojawiają, to śpieszę z wyjaśnieniem…

Nauka gry na fortepianie, która w konsekwencji wydaje na świat ludzi zwanymi pianistami ma swój pewien efekt uboczny. Otóż w praktyce nigdy nie gramy ciągle na jednym, tym samym instrumencie…

…no chyba że mówimy o takich osobistościach jak Krystian Zimerman czy Michaił Pletniow,
ale potraktujmy ich jako wyjątki.

Sztuka pianistyczna nie jest tylko dziedziną, w której muzycy klawiatury wznoszą kunszt artyzmu na wyżyny. Gra na fortepianie rozwija umiejętności adaptacji oraz dostosowania się w zaledwie kilka chwil do nowych warunków – mówiąc precyzyjniej: do nowego, nieznanego instrumentu. Proszę sobie wyobrazić, że pianista niekiedy w ogóle nie ma przywileju wcześniejszej próby, celem nawet „dotknięcia” instrumentu. Odlot.

Solucja

Istnieje pewna koncepcja, dokładniej mówiąc posiadanie w instrumentarium szkolnym pełnowymiarowego fortepianu. W jaki sposób przygotujemy młodych adeptów do wyjścia na estradę na której się znajduje fortepian koncertowy? Zapewniając im możliwość nauki i gry na takowym. Jest to jedyna opcja by móc zasmakować możliwości ekskluzywności wynikającej z obecności ekstraklasy fortepianowej w szkolnych murach, tym samym dając szansę uczniom na spróbowanie możliwości brzmieniowych, ale przede wszystkim mechanicznych. Wszak koncertówka ma wydłużone dźwignie klawisze, co zwiększa precyzję, inercję i charakterystykę gry w porównaniu do mniejszych instrumentów. Szereg różnic idących zdecydowanie w stronę usprawnienia gry jednak powoduje, że odczucia i feeling fortepianu pełnowymiarowego zawsze będzie inny niż dla krótszych modeli. Dla osób lubiących liczby powiem także, że instrument koncertowy posiada prawie dwukrotnie większą powierzchnię akustyczną (ok. 2,1 m²) rezonansu w porównaniu do swoich mniejszych modeli. Najbliższa analogia, która przychodzi mi do głowy to kolumna głośnikowa – większy rozmiar membrany oznacza większy potencjał i wolumen.

Oczekiwania pianistów…

…są w tym przypadku niezwykle ważnym i istotnym zagadnieniem. Wywiad i wsłuchanie się w potrzeby ludzi którym tak właściwie służę to absolutna podstawa mojej pracy. Miałem ogromne szczęście poznać przypadkiem wcześniej, znakomitą pianistkę, profesor i pedagog dr hab. Milenę Kędrę, prof. AMKP i dr hab. Michała Dziada, prof. AMKP, którzy pozwolili sobie przedstawić swoje oczekiwania względem instrumentu japońskiego producenta…

a muszę to obiektywnie przyznać, zadanie które otrzymałem było trudne.

Instrument był bowiem regularnie wizytowany przez, proszę mi uwierzyć, wyśmienicie wykwalifikowanego technika koncertowego tej marki, który rok w rok dbał o koncertową dyspozycję ów fortepianu. Swoją drogą jemu zawdzięczam swoje początki w nauce tego pięknego zawodu.

Praca w towarzystwie Chopina…

rozpoczęła się tydzień przed oczekiwanym koncertem, a tak właściwie egzaminami dyplomowymi – bo na to właśnie ważne wydarzenie fortepian miał być w swoim najlepszym kształcie. Krakowscy pianiści wyznali mi, że zależy im na jakości brzmieniowej w całym rejestrze, ze szczególnym uwzględnieniem górnego. W pewnym sensie było to zadanie z pogranicza, jak to my mawiamy: „wyjścia spoza fortepianu”. Ale cóż, klient nasz Pan.
Łącznie 3-dniowa praca, jak pierwotnie nie zakładałem, zahaczyła literalnie o każdy możliwy filar fortepianu co nie często się zdarza. Ambitne pomysły tyle kosztują…
O samej auli niestety zbyt wiele powiedzieć nie mogę, bo jest to zwyczajne pomieszczenie utworzone z dwóch mniejszych. Na jednym z końców dorzucone jest podwyższenie służące za estradę. Akustycznie mdłość takiego pomieszczenia powoduje pewne implikacje w postaci specyficznego zaniku transparentności w ujęciu kształtności i zaczepności dźwięku w zależności od modelowania dynamiki.

Zbyt małe to akwarium?

Stroiciele którzy pracują z fortepianami koncertowymi, szczególnie takich z dużą krzepą, wiedzą, że mała sala wbrew pozorom nie jest do końca korzystnym i łatwym środowiskiem dla koncertówki. Wynika to z faktu, że pewne założenia destynacyjne przewidują wielkoformatową akustykę jako docelowe środowisko. Poparte jest to oczywiście w fabrycznej konstrukcji i zastosowaniu szeregu (bez wchodzenia w szczegóły) dodatkowych „wzmacniaczy”. Brzmieniowy blending działa też nieco odmiennie niż w małym pomieszczeniu, będącym w zasadzie pokojem kompletnie nieakustycznym.

Wzięcie poprawki na ten fakt otwiera jednakże szereg możliwości, które stanowią raczej czynnik drugorzędny w przypadku realiów koncertowych. Otwierają się wrota na temat podejścia do czystości projekcji dźwięku, szczególnie górnego rejestru. Na swój sposób gonitwa po perlistość dźwięku na rzecz energetyki przeobraża się w poszukiwanie jakości krągłego dźwięku i jego konsekwentne, wręcz pedantyczne cyzelowanie.

Ten konkretny egzemplarz nie jest rezydentem i co naturalne, jest to jego stałe lokum. Dlatego też wszelkiego rodzaju ambicje wraz z wyścigiem w utworzeniu możliwie najgłośniejszego i najskuteczniejszego archetypu „fortepianowego w fortepianie”, także schodzą na dalszy plan…

…nawiasem mówiąc wielokrotnie stanowi to najważniejsze kryterium wyboru instrumentu
bez zadania sobie pytania, dla kogo lub gdzie wędruje instrument który selekcjonujemy,
ale to taka mała dygresja.

Wtórne ukazanie należytej błyskotliwości, będącej praktycznie wyłącznością ogromnych, dużych i drogich fortepian musi zostać w pewnym zakresie stonowane. W pewnym sensie ta ekstraklasa brzmieniowa w swej koncepcji musi stać się „nie aż tak dobra”, przez co instrument przywdziewa szaty zwyczajności. W końcu nie można zapominać, że instrument targetowany jest dla adeptów sztuki pianistycznej, dzieci lub osoby po prostu zielone, bowiem instrument znajduje się w szkole muzycznej.

Wszystko ma swoje uzasadnienie. Wizja, koncepcja i przyjęta strategia nawet jedynie w samej mechanice stanowi podstawę piramidy w budowie adekwatnego korpusu brzmienia fortepianu. To wszystko jest zaś po to, aby instrument wpisał się w aurę tej sali, był adekwatnym jej lokatorem, ale miał jednocześnie zdolność do zachowania swojej oryginalnej specyfiki i charakterystyki mechanizmu.
Bez sztucznego tłamszenia potencjału, na czym mi szczególnie zależało.

Pierwsze testy…

Tydzień później…

przyszedł czas na ostateczną intonację, korektę i strojenie; tym samym nastąpiła ostateczna praca biorąca pod uwagę korektę i realizację próśb pianistów, tak aby fortepian z bardzo dobrego mógł stać się jeszcze lepszy – na szczęście się to udało…

Na sam koniec załączam krótki, skromny fragment tria Scherza b-moll, op. 31 Fryderyka Chopina jako namiastkę możliwości fortepianu. Fragment wykonany także osobiście przeze mnie.

Praca stroiciela w szkole muzycznej to nie tylko opieka nad instrumentami ale także okazja do spotkania i służenia młodym ludziom, którzy pretendują do bycia niezależnymi artystami w przyszłości. Szczególnie cenię sobie młodzież, która potrafi rozmawiać w sposób konstruktywny, rzeczowy, mając jednocześnie ogromny zasób ludzkiej wrażliwości – w ten sposób dowodząc swojej niezwykłej dojrzałości w tak młodym wieku scala nas wspólna tematyka profesji pianistycznej. Podobnie ukształtowany sposób myślenia, który tworzy warunki do nadawania na tych samych falach pokonuje wszelkie bariery wiekowe – jest to piękno tej branży.
Tym razem miałem okazję poznać i przygotować instrumenty dla niezwykle ambitnych, świetnie rokujących pianistów młodego pokolenia. Była to plejada aż czterech studentów katedry fortepianu Akademii Muzycznej im. Krzysztofa Pendereckiego w Krakowie.

Zdolna młodzież to studenci pierwszego i drugiego roku studiów – można zatem powiedzieć, że są na początku swojej najpiękniejszej przygody edukacyjnej życia. Moja już jest za mną, aczkolwiek czystą przyjemnością jest służyć artystom młodszym od siebie, którzy swoją dojrzałością dorównują starszym i bardziej doświadczonym kolegom.
Zuzanna Gawrońska (2 rok) i Mateusz Dubiel (1 rok) uczą się u prof. dr hab. Mirosława Herbowskiego, zaś Grzegorz Malacina (2 rok) i Szymon Maziarz (1 rok) uczęszczają do klasy dr hab. Mileny Kędry.

Studenci zaprezentowali utwory Domenica Scarlattiego, Sergiusza Rachmaninowa, Fryderyka Chopina, Edwarda Griega, Witolda Lutosławskiego oraz na bis Dariusa Milhauda.

Nieoczywiste komplikacje…

pojawiają się prawie zawsze, kiedy otrzymuję informację o potrzebie wykorzystania – słowo klucz – drugiego fortepianu do koncertu. Pierwotna idea zorganizowania koncertu w Państwowej Szkole Muzycznej I i II st. im. M. Karłowicza w Mielcu z wykorzystaniem dwóch fortepianów zakładała użycie drugiego instrumentu w roli akompaniamentu orkiestry do zagrania koncertu fortepianowego Beethovena. Szymon Maziarz był pomysłodawcą tego koncertu. Dodatkowo, jako tutejszy absolwent podjął się organizacji całego wydarzenia. Pomysł dość szybko ewoluował na wydarzenie z większym rozmachem w kwestii liczebności artystów aktywnie uczestniczących w koncercie. W związku z powyższym pojawiła się potrzeba skonstruowania sylwetki fortepianu, który dorówna obecnie wykorzystywanemu, pierwszemu fortepianowi stojącemu na estradzie.

Szkolne realia pozwalają na czynne stacjonowanie na estradzie tylko jednego fortepianu, w przypadku Mieleckiej PSM jest to Steinway model B z roku 2018. Piętro niżej pod Salą Królewską znajduje się magazynek z windą, gdzie przechowywany jest drugi fortepian: YAMAHA G5 z roku 1981, który okazyjnie, czyli w praktyce prawie nigdy, jest wystawiany na górę. Od momentu detronizacji go przez nowy, mistrzowskiej klasy niemiecki nabytek jest praktycznie nieużywany.

Idąc do sedna, komplikacje pojawiają się jednak „w środku”, bowiem okazuje się, że YAMAHĘ coś boli. Mówiąc precyzyjniej – rezonans, który popękał znacząco w dwóch miejscach. Jeden z rozstępów nieszczęśliwie przechodzi pod mostkiem w średnicy. Przyczyną takiego stanu jest zbyt niska wilgotność.

Dwa pęknięcia niestety źle wpływają na stabilność stroju i obniżają znacząco walory brzmieniowe w kwestii potencjału akustycznego. Najlepsze lata YAMAHY z pewnością były już za nią. Zaczęły się w takim razie rodzić pytania. Czy instrument podoła? Na ile japoński fortepian musi się upodobnić (dogonić technicznym stanem) do 5-letniego Steinway’a? Czy w ogóle trzyma stabilnie strój? Skoro rezonans popękał, w jakim stanie jest strojnica? Pierwsze 2-3 strojenia, a właściwie dostrojenia do kamertonu nie rokowały. Dodatkowo dotarła do mnie informacja, iż instrument pierwotnie posiadał zamontowany pod swoim rezonansem dobrej klasy urządzenie nawilżające, którego nie ma. Może pozyskać instrument zastępczy, a jeśli tak to skąd?

Bez wchodzenia w szczegóły, głębsza weryfikacja stanu rzeczywistego ujawniła, iż instrument w obecnej formie nie spełni oczekiwań pianistów w przypadku równorzędnej roli obu fortepianu. Dalsze losy japońskiego instrumentu leżały zatem w… programie koncertu. Rzeczywistość koncertowa jest czasem brutalna, a mnie tym razem się niestety nie upiekło.

Cofnijmy się na chwilę do wydarzeń z grudnia 2022 roku kiedy to w szkole zorganizowano nadzwyczajny koncert z udziałem Rafała Blechacza, zwycięzcy 14. Międzynarodowego Konkursu Chopinowskiego. Laureat warszawskiego konkursu wraz z Maciejem Wotą odwiedzili wtedy mielecką szkołę muzyczną grając koncert fortepianowy f-moll F. Chopina w pierwszej części widowiska muzycznego. Była to oczywiście aranżacja na dwa fortepiany. Druga zaś była wypełniona muzyką solową polskiego kompozytora w wykonaniu pana Blechacza. Jak się okazało stroiciel Jarek Bednarski przygotowujący wtedy fortepiany artystom musiał się zmierzyć z takim samym stanem YAMAHY. Czekało go kilkukrotne przestrajanie fortepianu. Nie mógł też liczyć na stabilność stroju instrumentu z japońskiej stajni. Deficyty brzmieniowe, brak wolumenu, słaba kondycja techniczna to tylko kilka z problemów z którymi musiał się zmierzyć znakomity stroiciel Konkursu Chopinowskiego. Koncert fortepianowy utorowany jest w główną rolę pianisty solisty/pierwszego fortepianu, dlatego wtórym efektem YAMAHA zdała egzamin a całe wydarzenie zakończyło się wielkim sukcesem. Mało osób jednak zdaje sobie sprawę z ogromu odpowiedzialności ciążącej na stroicielu w takich nieoczekiwanych przypadkach – żeby nie powiedzieć taki mamy klimat, notabene świetnie by to pasowało do tego co musiało kiedyś się przydarzyć Yamaszy, powiem taka praca.

Mając to wszystko na uwadze spytałem Szymona jaki program planują wykonać w części kameralnej na dwa fortepiany. Oczywiście nie mogę sobie pozwolić na jakąkolwiek sugestię ingerującą w artystyczną wizję programu koncertu; Pan każe, sługa musi. Otrzymałem odpowiedź, że planują zagrać… Wariacje na temat Paganiniego Witolda Lutosławskiego.

Miało być szybkie strojenie, a skończyło się „remontem”

Dla niewtajemniczonej części czytelników wyjaśnię szybko, iż w.w. dzieło stanowi sztandarową pozycję w repertuarze kameralnym na dwa fortepiany. Powiedzenie, że utwór wykorzystuje pełen potencjał brzmieniowy fortepianów jest bardzo dyplomatycznym stwierdzeniem. W takim wypadku wyjścia się nie ma – trzeba robić. Cokolwiek by się nie działo.

Odświeżenie mechaniki było mniejszym problemem, bowiem widniało ryzyko, że fortepian nie utrzyma stroju, bądź nie zapewni projekcji akustycznej. Być może dzięki czuwaniu jakiejś siły wyższej w magazynie szkoły muzycznej znaleziono spisany na straty nawilżacz, którego brak pod fortepianem był prawdopodobną przyczyną spękanego rezonansu. Dla mnie była to wiadomość wielkiej wagi, ponieważ pojawiła się szansa na uratowanie, chociaż cząstkowe, akustyki YAMAHY. Otóż to magiczne urządzenie to tak naprawdę zespół kilku elementów. Osuszacz w formie grzałek i nawilżacz ewaporacyjny zarządzane są przez mądrą centralkę, która zadaje utrzymanie względnie stałej wilgotności na poziomie około 50%. Teoretycznie, jeżeli by wyemulować osuszacze, można by jeszcze bardziej zwiększyć lokalną wilgotność pod rezonansem fortepianu. Wtedy zaś pojawiłaby się szansa na ścięcie, zejście się drewna rezonansu. Próba została podjęta – tydzień później wyprężenie dna delikatnie się podniosło, a ślad po szparach zniknął. Pozostało zatem dobić kołki i przeprowadzić kilkudniowy maraton przestrajania. YAMAHA przynajmniej na pewien czas dostała swoje, drugie życie – pod warunkiem trzymania jej pod stałym prądem…

Akustyka…

Sali Królewskiej należy do tych… trudnych. Jest to wysoka aula typu box, w której co by się nie działo zawsze jest za duże natężenie dźwięku. Przyczyną takiego stanu są gładkie, równoległe ściany, które sprzyjają tworzeniu niekorzystnego pogłosu.
Boxy znacznie lepiej się sprawdzają przy większych rozmiarach, chodź wtedy dochodzą inne wyzwania akustyczne. Po kilku latach aktualny kształt brzmieniowy Steinway’a niestety niezbyt dobrze się sprawdzał na auli. Bardzo trudnym było transparentne i wyraziste przekazanie jakiejkolwiek treści muzycznej.

Fortepian YAMAHA „przyjął” przestrajanie i ma się dobrze będąc podłączonym na stałe do gniazdka w piwnicy. Potrzebuje teraz czasu i leżakowania celem ustabilizowania się po wielu zmianach. Była to więc dobra okazja by równolegle, piętro wyżej na estradzie Sali Królewskiej zająć się instrumentem niemieckiej produkcji. Zmotywowany dobrym obrotem ostatnich spraw zdecydowałem się na zbudowanie i ukształtowanie rzetelnie od podstaw sylwetki brzmieniowej fortepianu niemieckiej produkcji.

Mechanika Steinway’a, przeszła proces optymalizacji i otrzymała powrót do ustawień fabrycznych. Taka solidna baza stanowi właściwą formę do odpowiedniego ukierunkowania strategii regulacji, adekwatnej do przyjętego nowego modelu brzmienia na sali.

Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że strojenie i intonację fortepianu wykonuje się do sali w której się znajduje. Naturalnie, stroiciel musi dostosować się do ściśle określonych standardów koncertowych, jednak pewien margines pozwala na dość skuteczne manipulowanie sposobem rozkwitania dźwięku oraz szerokości brzmienia fortepianu.
Wyznaczony cel intonacji poparty jest w sposobie wyregulowania mechaniki, która ma za zadanie skutecznie, modularnie i płynnie przekazywać intencje grającego.

Piątkowy koncert…

to już wisienka na torcie, ponieważ ścisła praca przygotowawcza obejmująca zagospodarowanie estrady rozpoczyna się już we wtorek. Do ostatnich zadań należy finalne zestrojenie instrumentów ze sobą oraz ewentualne korekty. Sztukę zestrajania dwóch fortepianów do równoprawnego wykorzystania opisałem bardziej szczegółowo w: „Koncert na dwa fortepiany”. W dniu koncertu wkraczają młodzi pianiści, którzy na intensywnych próbach zapoznają się z instrumentami i akustyką sali. Szukają pomysłów, inspiracji ale też planują perspektywę prezentacji dzieł na zbliżający się koncert.

Drugi dzień grudnia 2022 roku pozostanie na długo w pamięci prawie 300 osób, które przybyły na salę koncertową Państwowej Szkoły Muzycznej I st. w Tarnobrzegu liczącą 227 miejsc siedzących. Ponad 60-ciu osobom nie przeszkadzało to, że musiały stać lub siedzieć na schodkach audytoryjnych. Ten dyskomfort z pewnością był zrekompensowany wybitnie wysokim poziomem artystycznym zaprezentowanym przez dwóch pianistów.

Ideą koncertu było wspólne muzykowanie przeplatane pojedynczymi, solowymi utworami. Paweł Paradowski, który zasiada na co dzień w fotelu dyrektorskim Szkoły Podstawowej nr 10 w Tarnobrzegu powrócił, jak sam mówi „na chwilę” do korzeni i zasiadł przy fortepianie na przeciwko kameralisty, adiunkta i doktora sztuk Akademii Muzycznej w Bydgoszczy Tomasza Gumieli.

Wywiad z Pawłem Paradowskim, zapowiadającym niezwykłe wydarzenie:
https://leliwa.pl/tarnobrzeg-koncert-na-dwa-fortepiany/

Krótka relacja i wywiady z artystami po koncercie:
https://leliwa.pl/tarnobrzeg-pelna-widownia-podczas-koncertu-na-dwa-fortepiany

Tutaj zaś znajdziemy obszerniejszą fotorelację z wydarzenia z którą polecam się zapoznać:
https://tyna.info.pl/pl/755_tarnobrzeg/199124_fantastyczny-koncert-w-wykonaniu-dyrektora-tarnobrzeskiej-szkoly-zdjecia-.html

Inne relacje z tego niezwykłego wydarzenia:
https://sandomierz.gosc.pl/doc/7972031.Tarnobrzeg-Bisom-nie-bylo-konca

Krótki filmik z początku koncertu:
https://fb.watch/iednLiHq77/

Miesiąc przed koncertem…

rozpoczyna się moja wstępna praca przygotowawcza. Ważnym jej elementem jest wywiad z artystą dla którego będę przygotowywał instrument. Miałem to szczęście być na jednej z pierwszych prób (na przełomie września i października) żeby porozmawiać z Pawłem Paradowskim, który jest niezwykle życzliwym i otwartym człowiekiem. Wiedziałem, że to będzie koncert nadzwyczajny, w którym Pan Paweł pokłada nadzieje. W związku z tym chciałem, żeby Dyrektor „dziesiątki” poczuł się spełniony. Tak aby jego muzyczna wizja brzmieniowa mogła znaleźć swe odzwierciedlenie w fortepianie. Pan Paweł jest człowiekiem wysokiej kurtuazji o gołębim sercu. Docenia nawet najmniejszy wymiar empatii i dobra kierowanego w jego stronę. Czy to w formie dobrego słowa, czy to w formie namacalnych działań. Jest wdzięczny za każdą możliwość zagrania, jak to sam mówił na czymkolwiek lepszym niż domowy keyboard, co nie ułatwiało mi wyciągnięcie specjalnych życzeń. Finalnie po kilku próbach Pan Paweł, pod moim naciskiem, powiedział przy okazji ćwiczenia: jeśli to możliwe, to chciałbym tutaj tak, żeby minimalnie delikatniej…. Był to moment zaczepienia na który czekałem. Nie zastanawiając się długo pociągnąłem artystę dalej za język. Finalnie przyjęliśmy strategię „wyjątkowej subtelności i intymności„. Posłużę się tutaj słynną anegdotą Światosława Richtera, która oddaje to, co Pan Paweł najprawdopodobniej sobie życzył: „Od grania fff (wł. fortissimo possibile – możliwie najsilniej) jest pianista, zaś od grania ppp (wł. pianissimo possibile – możliwie najciszej) jest stroiciel.”

Sylwetka brzmieniowa instrumentu musi być dopasowana do charakterystyki sali. Mimo przeróżnych życzeń artysty muszę mieć na uwadze by fortepian odnalazł się sali; musi się w nią wpisywać. Nie może on „zginąć” utopiony przez własną subtelność, nawet jeśli będzie ona ujmująco piękna kosztem energetyki. W drugą stronę – zbyt dynamiczny/pompatyczny będzie powodował dosłowne zgrzyty brzmieniowe, tym samym pianista odczuje dyskomfort. W związku z tym od samego początku mojej pracy tutaj celowałem w instrument zachowujący swoją jaskrawość i zaczepność w głębszych warstwach („pod spodem”) przy jednoczesnym zmaksymalizowaniu „potulności” i kontroli nad instrumentem w dynamice niskiej. Dwa różne oblicza. Kiedy trzeba mocy – jest moc. A kiedy trzeba błogiej delikatności – znajdzie się i ona, poparta również w charakterystyce mechanizmu. Zadanie trudne, ale nie do nieosiągnięcia.

Tydzień przed koncertem…

stał się dla mnie ciągiem dni wytężonej pracy. Rozpocząłem od zestrojenia obu instrumentów wstępnie. Daje mi to solidną podstawę, wstępny wzorzec do regulacji i kolejnych strojeń w następnych dniach. Kilkukrotne kaskadowe strojenie w ciągu tych kilku dni wpływa pozytywnie na stabilność stroju. Jest to kluczowe, ponieważ pełna sala ludzi podczas koncertu podnosi i tak już niską, ze względu na okres zimowy wilgotność. Wydarzenie zwie się „Koncertem na dwa fortepiany” – nietrudno zatem się domyśleć, iż oba instrumenty będą grały razem ze sobą. Są one różnych wymiarów, skutkiem czego jest inna menzura. To zaś niesie za sobą pewien paradoks. Nastrojenie najlepiej jak to możliwe niezależnie od siebie powoduje, że razem ze sobą będą zawsze fałszować. Jednak jeśli każdy z nich zagra solo – będą brzmiały bardzo dobrze (żeby nie powiedzieć perfekcyjnie). Dodatkowo trzeba brać poprawkę na zjawisko inharmonii. W takim przypadku strojenie przypomina bardziej zarządzanie obiektowe. Wybiera się bowiem instrument wiodący (nadrzędny) i do niego dopasowuje się drugi, podrzędny. W tym przypadku naturalnym kandydatem na wiodący fortepian był Steinway. Proszę nie dać się też zmylić pozorną hierarchią ważności. Nadrzędność Steinway’a nie oznacza brzmieniową hegemonię ponad Petrof’em. Strategia strojenia Petrof’a zostaje po prostu podporządkowana tej przyjętej w Steinway’u. Ot, cała tajemnica.

Kiedy instrumenty zostaną poprawnie zestrojone, ustawiam je na miejscu docelowym i skupiam się na indywidualnej pracy przy każdym z nich. Ze względu na charakter koncertu, podczas którego instrument czeskiego producenta również będzie czynnie wykorzystywany razem ze Steinway’em, niezbędnym staje się doprowadzenie go do najlepszej możliwej kondycji. Albowiem Petrof w tarnobrzeskiej szkole muzycznej pełni funkcję drugiego instrumentu, przez co zwyczajnie rzadziej się z niego korzysta. Była to zatem istna praca u podstaw. Zrobiłem wszystko „po mojemu” tak, aby instrument zabrzmiał jak najlepiej. Odkryłem też błędy w bazowych ustawieniach pewnych (bardzo ważnych) wymiarów; najprawdopodobniej poprzednicy bądź nawet fabryka zrobiła to po prostu źle. Mechanizm musiał zostać wyregulowany maksymalnie podobnie do tego w Steinway’u na tzw. „le murmure” czyli niezwykle czuła i responsywna klawiatura do bardzo precyzyjnego operowania w delikatnej dynamice. Sporo czasu zajęła poprawa i pozycjonowanie pedału Una corda, aby jeszcze bardziej wzmocnić kontrast od potężnego brzmienia instrumentów koncertowych, którym werwy nie brakuje. Wszystko wedle życzeń Pana Pawła.

Uwieczniona sylwetka fortepianów, pod względem brzmieniowym, bardzo usatysfakcjonowała Pana Pawła Paradowskiego, który w niezwykle ciepłych słowach docenił moją pracę w wywiadzie dla Radia Leliwa:

W dniu koncertu…

nastąpił niespodziewany spadek wilgotności z 40 na 34%. Co to oznacza? Mniej więcej to, że płyta rezonansowa zmienia swój parametr wyprężenia, czego skutkiem jest zmiana w proporcji stroju. Mechanizm i ugięcie ramiaka również się zmieniły. Taka sytuacja jest idealnym przykładem na to jak wrażliwe na zmiany wilgotności są instrumenty. Wystarczył spadek o zaledwie 6% by sporo „napsuć”. Oczywiście śledziłem prognozę pogody – która na przełomie listopada i grudnia była wyjątkowo kapryśna – dzięki temu spodziewałem się takiej sytuacji po nocy. Byłem na to przygotowany, tym samym w szkole muzycznej zjawiłem się z samego rana, aby koncertowi nie zagrażały potencjalne „dysonanse”, zarówno te w przenośni jak i dosłownie tłumaczone. Na zdjęciu widać jak delikatnie mechanizm opadł, co wymusiło na mnie ponowną regulację. Oczywiście musiałem też dokonać ponownego zestrojenia obu instrumentów.

Ostatnie kilkadziesiąt minut…

poświęcam na weryfikację przeróżnych rzeczy. Najważniejszą jest jednak finalny odbiór ogólnie pojętej czystości i jakości brzmienia. Najczęściej w ruch idą wtedy tylko trzy narzędzia. Intonierka, klucz stroicielski i klin filcowy. Dodatkowo sprawdzam rzeczy banalne jak to, czy czarnej politurze fortepianu nie zostały nieestetycznie wyglądające odciski palców. Każdy, nawet najmniejszy szczegół ma swój udział w koncercie. Na kilkanaście minut przed planowanym wydarzeniem odchodzę w cień. Oddaję „pałeczkę” artystom, gdyż nadchodzi ich chwila. W tym momencie zamieniam się w anonimowego słuchacza, który delektuje się artystycznymi kreacjami. Ciągle jednak pozostaję człowiekiem, który w niecierpliwości oczekuje wysłuchania efektów swoich działań, czyli tego jak naprawdę instrument zabrzmi. Każdorazowo sprawia mi to ogromną i szczerą radość.

Na sam koniec…

Cały koncert był istnym, jak to powiedział Tomek Gumiela „objawieniem sztuki”. Obu artystów połączyła niewidzialna nić porozumienia, dzięki czemu tworzyli wyjątkowe muzyczne widowisko. Nie mam wątpliwości, że spełnili się artystycznie. Cieszę się także, że instrumenty przygotowane przeze mnie mogły uskutecznić kreowanie ich muzycznych wizji. Wzruszyłem się jednak niezwykle, gdy po koncercie poszedłem pogratulować obu pianistom wspaniałego występu; oprócz docenienia mojej pracy oraz kierowania wielu ciepłych słów podziękowań w moim kierunku, Tomek spuentował tarnobrzeskie wydarzenie artystyczne szczerymi słowami:

„Najlepsze koncerty w mojej karierze jestem w stanie wyliczyć na palcach jednej ręki. Dzisiejszy wieczór do nich dołącza.”

Fragment „Widmung” – Schumann/Liszt (przy fortepianie Tomasz Gumiela)

Dnia 17 listopada 2021 roku Państwowa Szkoła Muzyczna I st. w Tarnobrzegu gościła
pianistę Jacka Ciołczyka, który wystąpił na koncercie z okazji Święta Niepodległości.

W programie znalazły się utwory Fryderyka Chopina, Ignacego Jana Paderewskiego i Wolfganga Amadeusza Mozarta.